Pawilon wystawowy Stowarzyszenia Architektów Polskich – architektura późnego modernizmu w zabytkowym otoczeniu

Po zamieszczonych na niniejszej stronie wpisach o pawilonach usługowych (handlowych i gastronomicznych) zrealizowanych po 1956 roku, przedstawię teraz dwa teksty o pawilonach przeznaczonych na cele wystawowe. Poniższy tekst jest pierwszym z nich i dotyczy pawilonu Stowarzyszenia Architektów Polskich (SARP) przy ul. Foksal 1/2/4 w Warszawie.

1

Pawilon Wystawowy SARP w Warszawie, widok od strony ogrodu, 2014, fot. Ł. Bireta.

Pawilon Stowarzyszenia Architektów Polskich przy ul. Foksal został zbudowany w najbliższym sąsiedztwie (w ogrodzie) zrealizowanego w stylu neorenesansu francuskiego Pałacu Zamoyskich, powstałego w latach 1878-1879 (od 1949 r. siedziby Zarządu Głównego SARP) autorstwa Leandro Marconiego.

Źródła powstania omawianego dzieła tkwiły w organizowaniu przez SARP dużej ilość konkursów architektoniczno-urbanistycznych (w latach 1947-1961 odbyło się około 200), a co za tym idzie w trudnościach związanych z właściwą prezentacją projektów dla wygodnej pracy sądów konkursowych, a także w problemach z prezentacją prac na forum publicznym, to właśnie zrodziło potrzebę stworzenia odpowiedniego pomieszczenia stwarzającego możliwości pokonania powyższych problemów. Po wielu latach oczekiwania w 1962 roku projekt pawilonu stał się rzeczą realną, a to dzięki zaangażowaniu Społecznego Funduszu Odbudowy Kraju i Stolicy, który zobowiązał się sfinansować koszty przedsięwzięcia. Projekt architektoniczny wykonali w czynie społecznym czterej młodzi architekci z Miastoprojektu Wschód: Marek Bieniewski, Jerzy Józefowicz, Krzysztof Moldzyński i Jerzy Przeradowski. Natomiast konstrukcję zaprojektowali Włodzimierz Panorski i Władysław Wierzbicki.

Program przyszłego pawilonu przewidywał przeprowadzenie sądów konkursowych, organizowanie wystaw, zebrań, projekcji kinowych, imprez okolicznościowych. Budowa pawilonu rozpoczęła się w 1964 r., a zakończyła w 1968 r. Generalnym wykonawcą budynku było „Przedsiębiorstwo Budownictwa Miejskiego Warszawa Śródmieście”. Kubatura pawilonu wyniosła 2848 m3, zaś powierzchnia użytkowa 473 m2.

Pawilon zaprojektowany w powiązaniu z Pałacem Zamoyskich – łączy się z Pałacem w poziomie parteru i piwnic. Parterowy budynek funkcjonalnie podzielony został na trzy wnętrza, to znaczy składa się z: łącznika z Pałacem (mieszczącym hol wejściowy z klatką schodową), sali głównej, oraz zaplecza zawierającego pokój konferencyjny – posiedzeń sądów, pomieszczenie na ruchomy ekran; w podziemiu zaś znajduje się m.in. magazyn.

Wolnostojący pawilon ma lekką konstrukcje stalową (obłożoną blachą aluminiową). Ściany pawilonu są całkowicie przeszklone. Występują tu dobre proporcje podziału okiennego i zręczne mocowanie blach albuminowych, nie pokazujące śrub od czoła. Sufit sali wystawowej pokrywają dźwigary stalowe. Na dźwigarach ułożono płyty prefabrykowane – wiórowo-cementowe (suprema) z żebrami żelbetowymi. Podłoga wykonana z klepki naturalnego koloru, natomiast sufit z listew dębowych. Wszystkie użyte materiały tworzą subtelną kompozycję kolorystyczną.

4

Pawilon SARP – widok od strony ogrodu na bryłę kabiny projekcyjnej i fragment sali wystawowej, źródło

Z łącznika dostępna jest również pomysłowo rozwiązana kabina projekcyjna stojąca na jednym słupie (na „kurzej stopie”) w basenie wodnym. Przesuwny ekran o stalowej konstrukcji w razie potrzeby jest montowany pod stalowy wiązar. Wiązary stalowe ułatwiają również podwieszanie do stropu plansz wystawowych itp. elementów. Ponadto już w fazie projektowej przezornie przewidziano możliwość zasłonięcia okien sali wystawowej za pomocą kurtyn ze sztucznego zamszu.

Należy zauważyć, że założenie Pawilonu SARP w Warszawie ilustruje istotny wątek, nie dotyczący jedynie architektury użyteczności publicznej charakteryzującej się lekką konstrukcją. To znaczy problem współistnienia formy architektonicznej zabytkowej ze współczesną, czy też stosunek formy nowoprojektowanego budynku do istniejących zabytków.

Nowoczesna forma architektoniczna Pawilonu SARP przeciwstawia się formie sąsiadującego zabytku (Pałacowi Zamoyskich). Jak pisał Stefan Muller w 1974 r. cechą takiej architektury jest autonomia formalna kształtowa w stosunku do zabytku, w sąsiedztwie którego występuje. Architektura ta kontrastuje uformowaniem i skalą w stosunku do Pałacu Zamoyskich. Późnomodernistyczna architektura Pawilonu SARP cechuje się odmiennością formalną w stosunku do zastanego otoczenia, ale w rozwiązaniu skalarnym jest ona podporządkowana istniejącemu obiektowi zabytkowemu. Pod względem formalnym dzieło to wywodzi się wprost z konwencji purystycznej szkoły Miesa van der Rohe’a. Wbrew pozorom zestawienie Pałacu Zamoyskich i Pawilonu SARP dało dobre rezultaty projektowe i realizacyjne.  Autorzy Pawilonu potraktowali zabytek w sposób równorzędny w stosunku do projektowanej zabudowy. Zdaniem Mullera takie wytworzenie dialogu pomiędzy istniejącymi obiektami zabytkowymi, a nowo wprowadzoną architekturą, zmienia ładunek emocjonalny i walory estetyczne zabytku, zmienia temperaturę przestrzeni i wydobywa z zabytku nie ujawnione dotychczas nowe wartości estetyczne. W omawianym przypadku, ze względu na umiejscowienie Pawilonu w ogrodach pałacowych, widoczne jest to szczególnie dobrze od strony skarpy wiślanej, gdzie obie bryły znakomicie ze sobą współgrają.

2

Sytuacja: 1. Pawilon wystawowy, 2 – budynek Pałacu Zamoyskich, wg. J. Józefowicz, Pawilon wystawowy Stowarzyszenia Architektów Polskich w Warszawie, „Architektura”, 1969, nr 4, s. 120.

W planie sytuacyjnym całego założenia pałacowego bryła Pawilonu dostawiona na „przedłużeniu” pałacu (zakomponowanego symetrycznie w kształcie podkowy) wydaje się naruszać symetryczną czystość kompozycji i równowagę układu. Jednakże, jak pisał Wojciech Zabłocki na łamach „Architektury” w 1969 r., jest to wątpliwość czysto geometryczna, w rzeczywistości, jak napisałem powyżej, pawilon pasuje do zabytkowej architektury. Pawilon ma idealne proporcje, a jego ażurowa konstrukcja, „przepuszcza krajobraz na wylot”. Ten rodzaj eleganckiej minimalistycznej architektury był tu chyba rozwiązaniem najlepszym i pokazał, że nie traci na świeżości mimo, że już swoje apogeum osiągnął na świecie dłuższy czas temu, to jest w latach 50. XX wieku.

3

Szklany dom pani Farnsworth (Farnsworth House) – widok ogólny, proj. Ludiwg Mies van der Rohe, 1945-1950, źródło

W charakterze architektury Miesa van der Rohe leży takie rozwiązanie detalu, aby było go jak najmniej. Transparentne ściany Pawilonu i jego powiązanie z ogrodem powodują iluzoryczne zachwianie realnego położenia człowieka „wewnątrz” i na „zewnątrz”. To znaczy przy odsłoniętych zasłonach znajdując się we wnętrzu pawilonu zdajemy się być jednocześnie na zewnątrz, a stojąc poza granicą obrysu jego szklanych ścian widzimy dokładnie co jest w jego środku. We wnętrzu Pawilonu zatraca się poczucie zamknięcia przestrzeni stworzonej na użytek człowieka.

5

Fragment elewacji Pawilonu SARP w Warszawie, wg. M. Leśniakowska, Architektura w Warszawie. Lata 1945-1965, Warszawa 2003, s. 96.

Szklane pudełko Pawilonu zostało uzupełnione nieprzezroczystymi i ciężkimi elementami, którymi są m.in. ściany pokoju konferencyjnego (pokoju posiedzeń sądu konkursowego), czy murki zewnętrzne obłożone lastrykiem płukanym. Elementy te posiadają wspólny mianownik ze ścianami Pałacu Zamoyskich, a ich wzajemna relacja w przestrzeni łączy „pojęciowo” salę główną, łącznik i niższą część konferencyjną nie sprawiając wrażania przybudówki do Pałacu. Jednak wydaje się, że opracowanie zewnętrznych murków, ukrywających kanały wentylacji z piwnicy, nie odpowiada elegancji całości.

Pomysł projektantów aby powiązać obiekt z otaczającym terenem doprowadził do szukania podobnych elementów podłogi na zewnątrz i we fragmentach wnętrza Pawilonu. Postawiono więc Pawilon na chodniku z granitowych płyt, który otacza drzewa (tworząc tarasy) i przenika do sali wystawowej. Granit powtórzony jest także na ławach, ustawionych przy ścianach bocznych, podłodze hallu wejściowego (łącznika), na schodach.

W przypadku Pawilonu SARP od początku najwięcej kontrowersji budziła funkcjonalność tego dzieła, to znaczy przystosowanie go do wymagań wystawienniczych, ponieważ architektura „szklanej gabloty” nie sprawdzała się zwykle w rozwiązaniach typu wystawowego (w odróżnieniu np. do rozwiązań typu handlowego). Taka architektura mimo pozorów elastyczności przedkłada z reguły jeden optymalny typ ekspozycji. Natomiast zmienna ekspozycja, projektowana przez różnych autorów, powodowała konieczność dodatkowych zmian wnętrza jak np. zasłonięcie szklanych ścian. To rozwiązanie zastosowane w Pawilonie SARP pozbawia niestety salę oświetlenia dziennego. Ponadto krytycy architektury przewidywali jeszcze niebezpieczeństwo zagubienia drobnych form wystawienniczych tak jak np. plansze architektoniczne w tym transparentnym (otwartym „na przestrzał”) pawilonie. Po latach użytkowania wydaje się, że obawy te okazały się jednak niepotrzebne. Pawilon do dziś dobrze spełnia swoje funkcje, co udowadniają liczne wydarzenia odbywające się w jego przestrzeni. Obiekt ten jest godny szczególnej uwagi, gdyż m.in. jest już jednym z ostatnich tego rodzaju efektownych dzieł architektonicznych z lat 60. XX wieku, zachowanych w niezmienionej formie w śródmieściu Warszawy.

Wnętrze Pawilonu SARP podczas wystawy "Helmut Jahn. Architektura + Przestrzeń Miejska", 24.09.2013 - 12.10.2013., fot. Ł. Bireta, 2013. Architekt Helmut Jahn nazwał pomieszczenie Pawilonu SARP ciekawym modernistycznym pudełkiem.

Wnętrze Pawilonu SARP podczas wystawy „Helmut Jahn. Architektura + Przestrzeń Miejska”, 24.09.2013 – 12.10.2013., fot. Ł. Bireta, 2013. Architekt Helmut Jahn nazwał pomieszczenie Pawilonu SARP ciekawym modernistycznym pudełkiem.

Bibliografia:

– S. Muller, Współczesna forma architektoniczna w ośrodka zabytkowych w Polsce po 1956 roku, „Architektura”, 1974, nr 1-2, s. 22-27;

– J. Józefowicz, Pawilon wystawowy Stowarzyszenia Architektów Polskich w Warszawie, „Architektura”, 1969, nr 4, s. 120-123;

– W. Zabłocki, Pawilon Wystawowy SARP przy ul. Foksal w Warszawie, „Architektura”, 1969, nr 4, s. 124;

– M. Leśniakowska, Architektura w Warszawie. Lata 1945-1965, Warszawa 2003, s. 96-97;

– M. Leśniakowska, Architektura w Warszawie, Warszawa 2005, s. 52;

– K. Krzyżakowa, SARP dla siebie i warszawiaków, „Stolica”, 1962, nr 13, s. 15;

– T.P. Szafer, Nowa architektura Polska. Diariusz lat 1966-1970, Warszawa 1972, s. 103;

– N.N., Pawilon wystawowy SARP, w: http://www.powojennymodernizm.com/pawilon-wystawowy-sarp/, 02.06.2013;

– K.K., Laury dla projektantów, „Stolica”, 1969, nr 41, s. 2,3;

– K. Krzyżakowa, O tytuł „Mistera Warszawy”, „Stolica”, 1969, nr 12, s. 2,3.

Reklamy
Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized i oznaczony tagami , , , , , , , , , , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s