Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Skopje dzieło „Tygrysów”

W związku z wystawą „Tygrysy. W zespole siła”, która odbywa się w Lapidarium Muzeum Warszawy oraz w związku z moim cyklem dotyczącym architektury gmachów muzeów sztuki nowoczesnej, przedstawiam tekst dotyczący budynku Muzeum Sztuki Nowoczesnej (MSN) w Skopje.

1

Wacław Kłyszewski, Jerzy Mokrzyński, Eugeniusz Wierzbicki („Tygrysy”) podczas pracy nad projektem MSN w Skopje, wg „Projekt”, 1972, nr 3.

Realizacja Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Skopje, obok powszechnie znanych – Domu Partii w Warszawie czy też Dworca kolejowego w Katowicach (które już od dawna uznane zostały za ikony współczesnej architektury polskiej) jest moim zdaniem jedną z ważniejszych prac warszawskiego zespołu architektów Wacław Kłyszewski (1910-2000), Jerzy Mokrzyński (1909-1997) i Eugeniusz Wierzbicki (1909-1991), żartobliwie nazywanych „Tygrysami”.

Mimo to, przedmiotowa praca nie budzi już dziś szerokiego zainteresowania. Wydaje się, że spowodowane to jest faktem, iż powstała jednak „na uboczu” współczesnej Europy, czyli w niewielkiej Macedonii. Jednak nie powinno się tego dzieła polskiej architektury nadmiernie pomijać.

DSC07274

Widok od strony doliny rzeki Wardar na zrealizowany kompleks Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Skopje, wg „Architektura”, 1974, nr 4, fot. N. Smolarz.

Projekt Muzeum Sztuki Nowoczesnej, autorstwa „Tygrysów”, powstał na konkurs powszechnych zorganizowany przez warszawski oddziału SARP. Przyczyną przeprowadzenia tego konkursu była tragedia jaka spotkała Skopje. To trzecie co do wielkości miasto w byłej Jugosławii, obecnie stolica Republiki Macedonii, w wyniku trzęsienia ziemi w dniu 26 lipca 1963 roku legło w gruzach (75% zabudowy uległo zniszczeniu), a śmierć poniosło wtedy ponad 1000 mieszkańców.

Warszawa po tym straszliwym kataklizmie, w ramach pomocy, zobowiązała się ofiarować Skopje pełną dokumentacje techniczną dowolnego budynku użyteczności publicznej. Władze miasta Skopje zdecydowały żeby budynkiem tym był gmach Muzeum Sztuki Nowoczesnej jako znak postępu i „nieśmiertelności” miasta. Obiekt ten miał pomieścić zbiory powstałe w wyniku darów innych państw dla zniszczonego miasta.

Wyżej wspomniany konkurs architektoniczny SARP nr 383 na projekt koncepcyjny gmachu muzeum sztuki ogłoszono 9 stycznia 1966r. a rozstrzygnięto w maju 1966r. Pierwszą nagrodę uzyskała praca nr 16 autorstwa Wacława Kłyszewskiego, Jerzego Mokrzyńskiego i Eugeniusza Wierzbickiego. Praca ta pokonała aż 86 innych projektów, w tym interesującą lecz  niezwykle trudną do realizacji propozycję Oskara Hansena – „składane” muzeum – parasolowate platformy obiektu, w zależności od potrzeb miały być składane i zanurzane pod ziemią.

Model_of_the_Museum_in_Skopje

Model Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Skopje, proj. Oskar Hansen, 1966, wg http://culture.pl/pl/wydarzenie/wystawa-sztuki-macedonskiej.

Niezwykle bogaty i skomplikowany program konkursu opracowany został przez dyrekcję muzeum w Skopje. Został sformułowany na podstawie opracowań teoretycznych oraz doświadczeń wielu wybudowanych w tamtym czasie na świecie muzeów sztuki współczesnej. To wpłynęło na określenie zasad, dotyczących architektonicznego ukształtowania muzeum. Obiekt nie mógł być agresywny i miał wiązać się  z otaczającą przestrzenią. Jego wyraz plastyczny powinien odzwierciedlać obraz epoki i uzasadniać nazwę – Muzeum Sztuki Współczesnej. Wykluczono stosowanie wszelkiej taniej monumentalności. Funkcjonalny układ pomieszczeń zarówno podstawowych jak i pomocniczych należało zaprojektować elastycznie, aby umożliwić różne ich wykorzystanie. Obiekt powinien zapewniać rozwój muzeum dla przyszłych jego potrzeb nie przewidzianych w przytaczanym programie.

Niezwykłe było już samo położenie gmachu muzeum, na skalistym wzgórzu Kale. Bryła miała górować nad doliną rzeki Wardar i centrum miasta, stając się tym samym najważniejszym punktem w okolicy. Poniżej wzgórza znajdowały się czerwone dachy, kopuły i minarety starego miasta, a po drugiej stronie rzeki rozległe obszary nowej zabudowy. Ta lokalizacja miała być integralną częścią propozycji projektowej monumentalnym cokołem, z którego wyrastała architektura muzeum. Wzgórze to porównywano do greckiego Akropolu, a przyszły gmach muzeum, Jerzy Hryniewiecki – będący jednym z członków sądu konkursowego – porównał do sytuacji ateńskiego Partenonu.

Budynek „Tygrysów” stanowić miał centralny punkt w reklamowanej jako pionierski i nowoczesny model architektury i urbanistyki dla terenów objętych zagrożeniem katastrofami sejsmicznymi odbudowie. Przedstawiano go jako pomnik techniki i możliwości architektury polskiej.

DSC07336

Muzeum Sztuki Współczesnej w Skopje, sytuacja, wg „Architektura”, 1974, nr 4.

W 1966r. pracę „Tygrysów”, przeznaczoną do realizacji, sąd konkursowy ocenił w następujący sposób: Pomimo rozczłonkowania budynku wynikającego z wymogów funkcji, bryła budynku w dostatecznym stopniu zwarta i czytelna w swoim wyrazie, w swej powściągliwości – trafna dla wielkości muzeum i zadanej lokalizacji . […] Konstrukcja prosta nie nastręczająca trudności realizacyjnych, właściwa w warunkach zagrożenia sejsmicznego. Praca zostaje nagrodzona I nagrodą ze względu na dobre rozwiązanie funkcjonalne, walory przestrzenne, prostotę użytych środków oraz zalety realizacyjne.

Projekt realizacyjny zwycięskiej pracy opracowany został w Warszawskim Biurze Projektów Budownictwa Ogólnego przez zespół „Tygrysów”. Później Kłyszewski, Mokrzyński i Wierzbicki pokierowali również budową gmachu. W zakresie opracowań konstrukcyjnych współpracował z architektami inż. Czesław Ćwieluch i inż. Jan Leśniewski.

W maju 1968r. przesłany został do Skopje kompletny wielobranżowy projekt realizacyjny. Budowę rozpoczęto w lutym 1969 roku, a w dniu 13 listopada 1970r. (po roku i ośmiu miesiącach) nastąpiło przekazanie do użytku całkowicie ukończonego obiektu wraz z wnętrzami i otoczeniem oraz pierwszą ekspozycją muzealną. Muzeum Sztuki było jednym z pierwszych nowych gmachów użyteczności publicznej wzniesionych w odbudowanym po trzęsieniu ziemi Skopje.

Kubatura budynku wyniosła około 34 000 m3, w tym część ekspozycyjna około 25 000m3. Powierzchnia użytkowa to około 5000 m2.

Konstrukcja budynku – zasadniczej bryły, jest żelbetowa, uwzględniająca warunki zagrożenia ruchami sejsmicznymi. Monolityczny korpus główny na rzucie kwadratu ma wymiary 42,5 na 42,5 metra. Zespół „Tygrysów” uformował tu dość prostą w układzie jednorodną bryłę. Bryła ta tworzy formę ciężkiej monolitycznej płyty uniesionej na lekkich punktowych podporach ponad poziom zniwelowanego tarasu, co rodzi skojarzenia z rozwiązaniami konstrukcyjnymi architektury nowoczesnej jeszcze z lat 20. XX wieku.

Zrealizowany gmach wieńczy wzgórze lecz nie przytłacza go i nie razi zastosowanymi materiałami (o których mowa poniżej). Mimo to dominuje nad otaczającym go miastem i doliną rzeki. A wtapiający się w teren odcinający się od całości garaż stanowi postument dla jasnej bryły muzeum.

Fragmenty konstrukcji wykonane z betonu o naturalnej barwie i fakturze szalunku (słupy, ściany, loggie, świetliki górne itp.) przypominają znane już z Dworca w Katowicach (1959-1971) elementy architektury spod znaku brutalizmu. Natomiast w kontraście do tego elewacje, wykonane z białego marmuru (Prilep) sprowadzonego z miejscowych złóż, są gładkie. Mimo to marmur, dzięki któremu biel ścian widoczna jest z daleka, współgra z surowością faktury betonu, a takie materiały jak wspomniane dalej aluminium i wysokiej jakości szkło, okładziny wewnętrzne (balustrady itp.) wykonane z drewna, posadzki marmurowe na parterze, a na piętrze wykonane z tkaniny igielitowej, nadają budowli wysoki standard wykończenia.

DSC07233

MSN w Skopje, elewacja wschodnia, fot. ze zbiorów Muzeum Sztuki Współczesnej w Skopje, wg Tygrysy w zespole siła. Architektura Wacława Kłyszewskiego, Jerzego Mokrzyńskiego i Eugeniusza Wierzbickiego, wystawa w Lapidarium Muzeum Warszawy, 2014.

Główne elementy programu zrealizowanego założenia to dwie podstawowe naziemne kondygnacje budynku: parter przeznaczony na ekspozycję rzeźby oraz piętro, połączone przestrzennie z parterem, służące na wystawy malarstwa i grafiki. Obydwa poziomy mają jako podstawowe oświetlenie górnoboczne. Nad pierwszym piętrem znajduje się system świetlików z osłonami przeciwsłonecznymi, które składają się z przesłon albuminowych oraz specjalnego szkła (austriackiego). Wnętrze na pierwszym piętrze oświetlone jest więc wyłącznie światłem naturalnym, rozproszonym, wpadającym przez szyby załamujące promienie słoneczne, o złocistej powłoce, zatrzymującej światło szkodliwe dla wystawianych eksponatów. Z sali na pierwszym piętrze dostępne są loggie z rozległym widokiem na miasto i otaczający krajobraz. Większa powierzchnia piętra pozwoliła na wytworzenie wokół przeszklonego parteru – optycznie otwartego, głębokich podcieni przeznaczonych na wystawy rzeźb w przestrzeni otwartej, łączącej się bezpośrednio z otaczającym terenem zielonym.  Oba poziomy połączone zostały schodami i wewnętrznym atrium.

DSC07284

MSN w Skopje, przekrój, wg „Architektura”, 1974, nr 4.

DSC07288

MSN w Skopje, schemat oświetlenia, wg „Architektura”, 1974, nr 4.

Generalna dyspozycja funkcjonalna dzieli bryłę gmachu na wyżej wskazany korpus główny z wystawami stałymi oraz stanowiący wydzieloną część całego założenia pawilon – aneks wejściowy połączony z zasadniczą częścią za pomocą łącznika. W skład aneksu wchodzą sala wystaw czasowych czy pomieszczenia pomocnicze w postaci bufetu z tarasem, szatni itp. Poza głównym korpusem zaprojektowano także salę konferencyjno-odczytową. W łączniku zaś znalazła się przejściowa sala wystaw specjalnych. Jednokondygnacyjny pawilon -aneks wejściowy  ma zróżnicowaną wysokość i górnoboczne oświetlenie. Ponadto pomieszczenia magazynowe i techniczne muzeum umieszczono w podziemiu wbudowanym częściowo w skarpę. Część administracyjna, biblioteka i archiwum umieszczone na pierwszym piętrze. Pośrodku parteru, budynku zasadniczego, zaprojektowano niewielkie patio z basenem wyłożonym mozaiką.

DSC07615

MSN w Skopje, wnętrze, wg Tygrysy/Tigers Wacław Kłyszewski Jerzy Mokrzyński Eugeniusz Wierzbicki, Warszawa, 2014.

Przestronne wnętrza muzeum w Skopje posiadające duże, oświetlone sale o skromnym, nieagresywnym detalu, stanowią doskonałe neutralne tło dla ekspozycji, a dzięki zastosowanym materiałom stwarzają nastrój spokoju i odprężenia przydatny przy oglądaniu dzieł sztuki współczesnej. Występująca możliwość łączenia sal między sobą i z ogrodowym otoczeniem ułatwia urządzanie atrakcyjnych dla widza wystaw rzeźby.

DSC07621

MSN w Skopje, wnętrze, wg Tygrysy/Tigers Wacław Kłyszewski Jerzy Mokrzyński Eugeniusz Wierzbicki, Warszawa, 2014.

W muzeum zostało zaprojektowanych kilka rodzajów galerii wystawowych. Galerię stałe przeznaczono na ekspozycję wystaw, ze szczególnym uwzględnieniem dzieł sztuki XX wieku. Wystawy te miały mieć charakter międzynarodowy. Galerie o charakterze eksperymentalnym poświęcono wystawą dzieł prezentujących różne kierunki w sztuce współczesnej, pracą poszczególnych artystów i różnym wystawą tematycznym. Galerię gromadzącą studia i dzieła o charakterze dokumentalnym potraktowano jako część pośrednią między ekspozycjami a zasobami.

DSC07342

MSN w Skopje, widok podcieni, wg „Polska”, 1973, nr 9.

Grażyna Jonkajtys-Luba w 1974r. na łamach „Architektury” prezentując pracę „Tygrysów” pisała, że w Skopje powstał gmach, który wszedł do zespołu najlepszych dzieł europejskiej architektury ówczesnych czasów i był pięknym owocem talentu jego twórców. Należy również dodać, że dzieło to jest doskonałym przykładem dla definicji architektury jako sztuki organizowania przestrzeni.

Bibliografia:

– T. Barucki, Wacław Kłyszewski Jerzy Mokrzyński Eugeniusz Wierzbicki, Warszawa 1987;

– T. Barucki, <<Tygrysy/Tigers>> Wacław Kłyszewski Jerzy Mokrzyński Eugeniusz Wierzbicki, Warszawa 2014;

– T.P. Szafer, Nowa architektura Polska. Diariusz lat 1971-1975, Warszawa 1979, s. 125;

– J. Hryniewiecki, Konkurs na muzeum w Skopje, „Architektura”, 1966, nr 10, s. 422-423;

– M. Szymanowski, Muzeum Sztuki Współczesnej w Skopje Konkurs Powszechny SARP nr 383, Praca nr 16,  „Architektura”, 1966, nr 10, s. 423-424;

– G. Jonkajtys-Luba, Symbol przyjaźni i pomocy Muzeum Sztuki Współczesnej w Skopje, „Architektura”, 1974, nr 4, s. 140 – 143;

– T. Barucki, Muzeum w Skopje, „Projekt”, 1972, nr 3, s. 32-37;

– N. Smolarz, Ludzka solidarność i architektura, „Polska”, 1973, nr 9, s. 52-53;

– M. Czaplińska, Polska architektura za granicą, „Widnokręgi”, 1978, nr 3, 28-29;

Muzeum sztuki współczesnej w Skopje Dzieło polskich architektów, „Komunikat SARP”, 1970, Nr 11-12, s.11-13;

Tygrysy w zespole siła. Architektura Wacława Kłyszewskiego, Jerzego Mokrzyńskiego i Eugeniusza Wierzbickiego – wystawa w Muzeum Warszawy – Lapidarium, 18 lipca – 31 sierpnia 2014r.

Reklamy
Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized i oznaczony tagami , , , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Jedna odpowiedź na „Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Skopje dzieło „Tygrysów”

  1. Pingback: Skopje i kanion Matka | Erynia w trasie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s