Najważniejsze realizacje architektoniczne z czasu okupacji 1939 – 1945 w Krakowie

W dzisiejszym Krakowie można bez trudu natknąć się na wiele budowli i rozwiązań komunikacyjnych z okresu okupacji niemieckiej (1939-1944), o których większość turystów, ale i mieszkańców miasta nie ma pojęcia. Są to bowiem obiekty „niechcianego dziedzictwa”. „Encyklopedia Krakowa” pisząc o tym okresie w historii rozwoju przestrzennego miasta stwierdza, że „okres okupacji nie przyniósł negatywnych zmian w wyglądzie Krakowa”. Już w 1939 r. Niemcy miastu wyznaczyli rolę stolicy terenów okupowanych ziem polskich, które weszły w skład Generalnej Guberni. Prace budowlane w Krakowie, zwłaszcza w pierwszych latach II wojny światowej były prowadzone z dużym rozmachem. Wówczas nie tylko kończono rozpoczęte przed 1939 r. inwestycje, ale także rozpoczynano nowe. Wznoszono gmachy publiczne, obiekty usługowe, czy budynki mieszkalne. Przeprowadzono również wiele inwestycji komunalnych. Inwestycje te służyły Niemcom, ale po ich ucieczce pozostały.

DSC06520

Dawny dom czynszowy Towarzystwa Ubezpieczeniowego na Życie Feniks w Krakowie, fot. Ł. Bireta, 2014.

Jedną z najciekawszych i niezwykle dobrze wyeksponowanych w krajobrazie architektonicznym Krakowa pozostałości po niemieckiej obecności w tym mieście jest gmach austriackiego Towarzystwa Ubezpieczeniowego na Życie Feniks. Obiekt został zrealizowany w latach 1929-1932 na rogu Rynku Głównego 41 i ul. Św. Jana 2. Projekt tego luksusowego domu dochodowego wykonał wybitny polski architekt Adolf Szyszko – Bohusz. Forma gmachu, w latach których powstała, była uznawana za w pełni nowoczesną i nie nawiązywała do zabytkowego charakteru rynku głównego. Budynek miał funkcjonalistyczną konstrukcje żelbetową – płyty stropowe zostały wsparte na słupach. Elewacje zewnętrzne owego sześciokondygnacyjnego obiektu zostały podzielone na trzy strefy oddzielone od siebie gzymsami. Od pierwszego do czwartego piętra autor budynku wprowadził od strony rynku pięcio-, a od strony ul. św. Jana dwunasto-osiową elewację opartą na rytmie trapezowych wykuszy. Powyżej została zaprojektowana modernistyczna attyka, która nawiązywała do niższych kondygnacji tworząc ich negatyw (dzięki takiemu rozwiązaniu dom przed wojną był nazywany „pod kominami”). Dopełnieniem ekstrawaganckiej formy budynku była wykonana w 1934 r. przez Karola Muszkieta w stylistyce art deco aluminiowa rzeźba (Felicjana trzymająca laskę z kaduceuszem oraz wieniec laurowy) ustawiona w narożu domu.

11111111

„Feniks”, widok od strony rynku głównego, 1932-1937, wg. http://www.nac.gov.pl, 2014.

„Feniks” nie przetrwał w międzywojennej postaci. Obecny kształt budynku to właśnie wynik niemieckiej przebudowy. W latach 1941-1942 według projektu inżyniera Georga Stahla, radykalnie przekształcono zewnętrze kamienicy. Modernistyczna elewacja frontowa jako przykład „zwyrodniałej architektury żydowskiej” została przebudowana w duchu klasycyzmu. Niemcy uważali, że architektura współczesna nie powinna naruszać historycznego kształtu rynku krakowskiego. Od strony rynku i częściowo od ul. św. Jana rozebrali awangardowe zwieńczenie (attykę) i zastąpili je mansardowym dachem (obniżając w ten sposób wysokość domu), ponadto „dokleili” do elewacji antykizujące pilastry w wielkim porządku, nadając im jońskie zakończenia, zdjęli też kontrowersyjną rzeźbę kobiety (która wróciła na fasadę dopiero w latach 90. XX wieku). Po niemieckiej interwencji oryginalną, funkcjonalistyczną w charakterze, formę budynku zachował jedynie fragment skrzydła od ulicy św. Jana z charakterystyczną sekwencją okien przedzielonych filarami i z niższą attyką. Natomiast fasada „Feniksa” od strony rynku reprezentuje do dziś typowe cechy architektury faszystowskiej.

PIC_2-7294

Makieta budynku „Feniks „w Krakowie z lat 1939-1945, wg. http://www.nac.gov.pl, 2014.

Drugim niezwykle ważnym miejscem gdzie znajdują są pamiątki po nazistowskiej obecności w Krakowie jest Zamek Królewski na Wawelu, gdzie gruntownie przebudowano m.in. dawne Kuchnie Królewskie. W czasie okupacji niemieckiej (od 1940 r.) zamek był rezydencją, która odgrywała rolę biura oraz mieszkania generalnego gubernatora Hansa Franka i jego rodziny. W związku z adaptacją zamku na siedzibę Hansa Franka zostało zorganizowane specjalne biuro architektoniczne. W biurze tym pracował Adolf Szyszko-Bohusz, za co został niesłusznie po wojnie oskarżony o kolaborację. Kuchnie Królewskie na Wawelu mają dziś szatę jaka została wykonana w latach 1941-1943. Za przebudowę tego obiektu, na budynek administracyjny dla niemieckich urzędników, odpowiadali Franz Koettgen i Edgar Horstmann. Ostateczny projekt opracował jednak rysownik Kaulfus. Szyszko-Bohusz uczestniczył również w przygotowaniu projektu tego budynku.

Kuchnie

Widok z lotu ptaka na budynki Kuchni Królewskich wraz ze stajniami królewskimi i budynkiem Zarządu Zamku na Wawelu, lata 20. XX wieku, wg. http://www.nac.gov.pl, 2014.

We wnętrzach zamku wawelskiego dokonano wielu przeróbek, natomiast budynki dawnych kuchni i wozowni połączono, tworząc jeden obiekt, w pełni zamykający dziedziniec wewnętrzny zamku.

Pod koniec kwietnia 1940 roku Niemcy rozpoczęli wyburzanie niszcząc dawne stajnie królewskie (niewielki obiekt stojący po zachodniej stronie dawny kuchni). Budynek dawnych Kuchni Królewskich został radykalnie przebudowany. Nadano mu osiowy charakter podkreślony przez dwa ryzality w narożach. Budynek miał mieć niemiecki charakter. Powstał gmach ciężki w wyrazie architektonicznym jednak dobrze wpasowujący się w istniejącą zabudowę wzgórza wawelskiego. Ponadto na uwagę w tej realizacji zasługuje wyłożona jasnym kamieniem klatka schodowa.

1940

Makieta budynku administracyjnego dla niemieckich urzędników na Wawelu, proj. Franz Koettgen i Edgar Horstmann, 1940, wg. http://www.fotopolska.eu, 2014.

PIC_2-2784

Przebudowa budynku Kuchni Królewskich na Wawelu, maj 1941r., wg. http://www.nac.gov.pl, 2014.

W 1943 roku skończył się wieloletni okres (rozpoczęty w pierwszych latach XX wieku, kiedy władze miasta wykupiły Wawel z rąk Austriaków) odtwarzania wzgórza wawelskiego, które w kształcie z 1943 r. trwa do dziś. W ten sposób architektura faszystowska zachowała się w świetnym stanie w skarbnicy polskości i jej narodowych pamiątek tj. na Wawelu, co jest przemilczane przez wielu świadomych tego faktu np. ludzi kultury.

DSC06511

Budynek dawnych Kuchni Królewskich na Wawelu (obecnie siedziba dyrekcji Zamku), fot. Ł. Bireta, 2014.

Bibliografia:

– M. Wiśniewski, Adolf Szyszko-Bohusz, Karków, 2013, s. 53, 58, 59, 133-137;

– Katalog wystawy – Reakcja na Modernizm. Architektura Adolfa Szyszko-Bohusza, Kraków, 2013, s. 79, 132-137;

– B. Zbroja, Architektura międzywojennego Karkowa 1918-1939. Budynki. Ludzie. Historie, Kraków, 2013, s.132- 135;

– W. Komorowski, A. Sudacka, Rynek Główny w Krakowie, 2008, 332-334;

– A. Chwalba, Dziele Krakowa. T. 5. Kraków w latach 1939-1945, Kraków, 2002;

– red. A. Szczerski, Modernizmy. Architektura nowoczesności w II Rzeczypospolitej. T. 1. Kraków i województwo krakowskie, 2013, s. 48;

– P. Klimek, Jak Niemcy Budowali Stołeczny Krakówhttp://poznajpolske.onet.pl/malopolskie/jak-niemcy-budowali-stoleczny-krakow/7vll7, 23.03.2014;

– H. Jasieński, Na temat domu „Feniksa” w Krakowie, „Architektura i Budownictwo, 1932, nr 10, s. 327-331.

 

 

Reklamy
Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized i oznaczony tagami , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

3 odpowiedzi na „Najważniejsze realizacje architektoniczne z czasu okupacji 1939 – 1945 w Krakowie

  1. strasznie oszpecono ten budynek Feniksa. Gdybym był Krakusem, to bym domagał się przywrócenia stanu pierwotnego

  2. Florian pisze:

    trzeba przyznać, że uświadomił ten artykuł. pozdrowienia dla rodowitych krakusów

  3. Gregory pisze:

    Gdybym byl Krakusem domagalbym sie wyburzenia miasta! 😉 Calego razem z zamkiem!

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s