Dawny dom meblowy Emilia – tymczasowa siedziba Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie

1

Dom meblowy „Emilia” w Warszawie, widok elewacji frontowej z wejściem głównym, wg. „Architektura”, 1970, nr 9, s. 312.

W cyklu budynki muzeów sztuki nowoczesnej przedstawiam tekst o Muzeum Sztuki Nowoczesnej (MSN) w Warszawie.

W maju 2012 r. na okres czterech lat, na działalność tymczasową MSN wynajęty został przez władze Warszawy dawny dom meblowy „Emilia” przy ul. E. Plater 51. Decyzję taką urzędnicy miejscy podjęli w związku z opóźnieniem realizacji docelowej siedziby Muzeum, która ma znajdować się po północnej stronie placu Defilad u zbiegu ul. Świętokrzyskiej i ul. Marszałkowskiej.

Właścicielem obiektu jest obecnie deweloper firma Griffin Investment, który nie ukrywa, że nie zamierza zachować tego pawilonu i na jego miejscu w przyszłości chce postawić wysokościowiec. Griffin kupił obiekt przejmując czteroletnia umowę najmu dla MSN.

We wrześniu 2012 r. w atmosferze skandalu „Emilia” została wpisana do gminnej ewidencji zabytków bez wiedzy inwestora, który kupił działkę razem z pawilonem i z całym przedsiębiorstwem Meble „Emilia”. W styczniu 2013 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków wycofał się ze swojej decyzji i wykreślił budynek ze swojej ewidencji zabytków zmuszając Stołecznego Konserwatora Zabytków by zrobił to samo. Uznano wówczas, że budynek nie spełnia wszystkich kryteriów zabytku zapisanych w ustawie o ochronie zabytków, a więc nie reprezentuje jednocześnie m.in. wartości artystycznych, naukowych i historycznych. Ponadto uznano również, że budynek ten  zrealizowany został w typowych rozwiązaniach.

Niestety atutów pawilonu nie dostrzegło również Stowarzyszenie Architektów Polskich, które nie umieściło go na liście dóbr kultury współczesnej.

wg. K-a, Konfrontacje. W śródmieściu, w: „Stolica”, 1966, nr 40, s. 1.

Pawilon „Emilia” przy ul. E. Plater 51 oraz sąsiedni budynek mieszkalny przy ul. Pańskiej 3 zbudowano w latach 1966-1969. Pawilon został oddany do użytku w 1970r. W momencie oddania do użytku był największym pawilonem meblowym w Polsce. Projektantami pawilonu oraz integralnie z nim połączonej części handlowo-biurowo-kawiarnianej, wbudowanej w sąsiedni budynek mieszkalny byli Marian Kuźniar (1926-1994) i Czesław Wegner (1910-1980). Autorem wnętrz był M. Kuźniar oraz Hanna Lewicka. Projekt konstrukcyjny opracował inż. Tadeusz Spanili. Projekt ścian osłonowych wykonał A. Jażąbek, a projekt mozaiki z kamienia łupanego w kawiarni, w sąsiadującym budynku mieszkalnym, wykonał Kazimierz Gąsiorowski.

emilia1a

Budowa domu meblowego „Emilia”, stan jesień 1966, wg. K-a, Konfrontacje. W śródmieściu, w: „Stolica”, 1966, nr 40, s. 1.

Na dachu obiektu zaprojektowano neon „Emilia” (zrekonstruowany i uruchomiany na nowo 2 października 2009r.), natomiast nad wejściem głównym do pawilonu zaprojektowano akcent plastyczny, autorstwa Piotra Perepłysia, w postaci różnokolorowych kubików układających się w napis „meble Emilia”

Dwie kondygnacje nadziemne pawilonu meblowego „Emilia” zostały w całości przeznaczone na ekspozycję mebli. Kondygnacja podziemna (piwnice) podzielona była na część ekspozycyjną, magazynową i gospodarczą. Część założenia znajdująca się w sąsiednim IX kondygnacyjnym budynku mieszkalnym liczyła także dwie kondygnacje. Na parterze były tam stoiska uzupełniające z dywanami, artykułami elektrycznymi, ceramiką itp. Natomiast piętro zajmowały pomieszczenia biurowe, socjalne oraz świetlica i kawiarnia dla klientów. Piętro części wbudowanej w dom mieszkalny połączono dwoma poprzecznymi przeszklonymi łącznikami (galerią) z piętrem pawilonu. Pomiędzy pawilonem, a budynkiem mieszkalnym powstał kameralny pasaż (dziedziniec) przeznaczony na ekspozycję mebli letnich.  Pasaż obsadzony był zielenią, miał dekoracyjny zbiornik wodny z fontannami i formy rzeźbiarskie. W ten sposób całość realizacji tworzyła duży kombinat wyposażenia wnętrz mieszkalnych.

Zarówno do właściwego pawilonu jak i do części założenia zlokalizowanej w budynku mieszkalnym prowadziły dwa wejścia dla publiczności (w pawilonie głównym wejście frontowe zostało ulokowane od ul. Emilii Plater i zaakcentowano je mocnym zadaszeniem o wysięgu  3 m.). Podjazd z rampą do wyładunku towaru z wozów z zaopatrzeniem zaprojektowano natomiast od strony ul. Pańskiej.

W listopadzie 1967 roku podczas prac budowlanych doszło do katastrofy zawalenia się części konstrukcji przykrycia dachu pawilonu meblowego. Przyczyną wypadku były błędy w obliczeniach konstrukcyjnych oraz wadliwe wykonanie zbrojenia i betonowania płyt dachowych. Błędy zostały naprawione i prace nad całością zakończono, tak jak wspominałem wcześniej dopiero w 1969 r. Ponadto w 1969 r. Warszawskie Biuro Projektów Budownictwa Ogólnego opracowało projekt rozbudowy wewnętrznej części pawilonu dotyczący wykonania przykrycia pustki stropu (atrium) na poziomie parteru, ale inwestycji tej ostatecznie nie zrealizowano.

Budynek pawilonu ma konstrukcję monolityczną żelbetową. Przeszklone ściany zewnętrzne pawilonu zaprojektowano na lekkim szkielecie stalowym.

Rzut pawilonu ma kształt wydłużonego prostokąta, połączony jest prostokątnymi łącznikami ze wspomnianą już dawną częścią handlowo-biurowo-kawiarnianą mieszczącą się w sąsiednim budynku. W części środkowej rzutu – znajduje się przebiegająca przez wszystkie kondygnacje pusta przestrzeń (atrium) z dwoma biegami schodów wykonanych z desek żelbetowych z warstwą lastryko. Posadzki w pawilonie wykonano natomiast z płytek lastryko prefabrykowanych. Część założenia zaprojektowana w budynku mieszkalnym posiada również prostokątny rzut.

DSC09731

Dom meblowy „Emilia”, rzut piętra, wg. „Architektura”, 1970, nr 9, s. 315

Wolnostojący dawny pawilon „Emilia” ma prostą, pudełkową, zwartą bryłę. Nakryty jest charakterystycznym ekspresyjnie łamanym dachem szedowym (tworzącym zygzak urozmaicający architekturę budynku), który od strony stropu, znajdującej się pod nim drugiej kondygnacji pawilonu, tworzy swego rodzaju koryta.

Ściany elewacji pawilonu są jednolite i niemal całkowicie przeszklone, konstrukcje stanowią dla nich stalowe słupki, obłożone z zewnątrz profilami aluminiowymi, podtrzymujące szedowy dach. Wnętrza obiektu zaprojektowane, tak jak elewacje, jako neutralne tło dla wystawianych w nich zestawów meblowych. Wyróżniają się one dużą powierzchnią użytkową.

Pierwotne oświetlenie wewnętrzne Emilki zaprojektowano jako mieszane jarzeniowo-żarowe nad parterem i podziemiem. Natomiast nad piętrem – w górnej płaszczyźnie fałd (koryt) dachu jako jarzeniowe, w dolnej płaszczyźnie fałd jako żarowe akcentujące układ konstrukcyjny. Pawilon nocą wyróżniał się na tle okolicznych budynków intensywnym oświetleniem, które silnie promieniowało na zewnątrz i przyciągało wzrok przechodnia.

Warto wspomnieć, że do dziś w części „Emilii” wbudowanej w sąsiedni budynek mieszkalny zachowała się w dobrym stanie, wspomniana wyżej, abstrakcyjna mozaika w dawnej kawiarni oraz słupy wyłożone drobną czarną terakotą, analogiczną do tej jaka jest w elewacji tej części założenia.

DSC06848

Dawny dom meblowy „Emilia” (obecnie MSN w Warszawie), widok elewacji (od strony wewnętrznego pasażu) części założenia wkomponowanej w budynek mieszkalny przy ul. Pańskiej 3, fot. Ł. Bireta, 2013.

Zastosowana w „Emilii” zasada ekspozycji mebli uwzględniała maksymalną swobodę kształtowania wnętrz w zależności od bieżących potrzeb handlu. Celowi temu służył m.in. raster z desek fornirowanych bukiem podwieszony w parterze i podziemiu do uchwytów stropowych. Na piętrze raster ten mocowany był do słupków stalowych i tworzył tam boksy. Podział przestrzeni wnętrz handlowych obniżonej podwieszonymi deskami na wysokości markującej wysokość standardowego polskiego mieszkania miał na celu stworzenie odpowiedniego nastroju, jak również spełniał funkcje akustyczne.

Pawilon Meblowy EMILIA  otwarty  - rok 1970. 001

Wnętrze domu meblowego „Emilia”, fragment parteru, wg. T.P. Szafer, Nowa architektura polska. Diariusz lat 1966-1970, 1972, s. 161.

„Emilia” to obiekt niezwykle transparentny, wręcz odmaterializowany. Ten lekki i przeszklony budynek pełnił funkcje miejskiej witryny, swego rodzaju wystawy meblowej, która jest „otwarta na ulicę”. Przez swą transparentność granica między wnętrzem budynku, a zewnętrzem się zaciera.

Z powyższego tekstu należy wywnioskować, że czytelny układ przestrzenny budynku, o otwartym planie, przestronne widne wnętrza idealnie nadają się na placówkę rodzaju muzeum sztuki nowoczesnej, bez potrzeby wprowadzania zasadniczych zmian w kubaturze i konstrukcji obiektu. A przejrzystość ścian zewnętrznych potęguje wrażenie otwartości i dostępności w oczach potencjalnego odbiorcy sztuki.

Swymi rozwiązaniami architektonicznymi obiekt kontynuuje „modę” rozpoczętą w pawilonie „Śródmieście” (1957), a kontynuowaną i rozwijaną m.in. przez „Chemie” (1960), na silnie przeszklony modernistyczny pawilon handlowy o lekkiej konstrukcji. „Emilia” jest jednym z ostatnich pawilonów handlowych powstałych wówczas w takim stylu w śródmieściu Warszawy. W porównaniu do swych poprzedników obiekt ten jest jednak dużo większy (kubatura – 23 079 m3, powierzchnia użytkowa – 4 895 m2).

Kolejnym etapem w rozwoju obiektów handlowych w centrum stolicy będzie Spółdzielczy Dom Handlowy „Sezam”, gdzie zastosowano zupełnie inną metodę, który jest przeciwieństwem szklanego giganta jakim była „Emilia”. Elewacje „Sezamu” są praktycznie pozbawione okien. To była wówczas zupełna nowość w kraju pozwalała na wykorzystanie większej powierzchni handlowej przez ustawienie regałów z towarem także wzdłuż ścian zewnętrznych, co w przypadku „Emilii” było nie do zaakceptowania. „Sezam” był zapowiedzią nowych trendów w architekturze domów handlowych, które do dziś stosują formę„ślepych” elewacji zewnętrznych. Ale w momencie kiedy powstawała „Emilia” królowała jeszcze szklana ściana, kryjąca gdzieś w tle ukryte, odchodzące już w architektoniczny niebyt, rachityczne słupy konstrukcji.

PIC_40-W-95-4

Dom Handlowy „Sezam” w Warszawie, wg. http://www.nac.gov.pl, 1971-1978, fot. G. Rutowska.

Pawilon meblowy „Emilia” był (i przez niektóre środowiska związane m.in. z architekturą nadal jest) długo niedoceniany jako wartościowy obiekt pod względem architektonicznym. Obiekt dobrze zniósł próbę czasu. Inne wartościowe modernistyczne, lekkie pawilony w śródmieściu Warszawy nie przetrwały do dziś. Większe zainteresowanie obiektem pojawiło się dopiero gdy stał się tymczasową siedzibą MSN, do której pasuje wprost idealnie.

co mi zrobisz

Kadru z filmu „Co mi zrobisz jak mnie złapiesz”, reż. S. Bareja, 1978. Na zdjęciu widoczna kolejka klientów przed pawilonem „Emilia”.

Bibliografia:

– Ł. Bireta, A. Kędziorek, C. Lisowski, Szklane duchy. O architekturze Emilii i znikających pawilonach handlowych Warszawy, w: emilia meble, muzeum, modernizm, red. Katarzyna Szotkowska – Beylin, Kraków – Warszawa 2016, s. 95 – 118;

– M.Kuźniar, Dom meblowy „Emilia”, w: Architektura, 1970, nr 9, s. 311-315;

– P.Giergoń, Mozaika warszawska. Przewodnik po plastyce w architekturze stolicy 1945-1989, Warszawa 2014, s. 124;

– K. Guttmejer, Czyli o modernistycznej architekturze Warszawy lat 30. i 60., w: „Krajobraz Warszawski”, 2012, nr 133, s. 9;

– Karta Ewidencyjna Zabytku Nieruchomego – Pawilon Meblowy „Emilia”, 2012;

– B. Popławski, Załączniki do Karty Ewidencyjnej Zabytku Nieruchomego – Pawilon Meblowy „Emilia”, 06.2012;

– K-a, Konfrontacje. W Śródmieściu, w: Stolica”, 1966, nr 40, s. 1;

– K. Wirus, Pawilon meblowy Emilia, w: http://www.powojennymodernizm.com/pawilon-meblowy-emilia/, 01.11.2012;

– I. Szpala, M. Wojtczuk, Emilia już nie jest zabytkiem. Będzie wieżowiec?, w: http://m.warszawa.gazeta.pl/warszawa/1,106541,13165668,Emilia_juz_nie_jest_zabytkiem__Bedzie_wiezowiec_.html, 09.01.2013.

Reklamy
Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized i oznaczony tagami , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s